Asya Bozkırlarında Doğan Ateş “ Cengiz Han” By: tezcan Date: January 02, 2008, 10:32:08 PM
O’nun gerçek adı Temudjin, düşmanları, rakipleri O’nu tek bir isimle tanımlıyor. … Cengiz Han. … Orta Asya’nın uçsuz bucaksız bozkırında küçük bir kıvılcımla büyüyen bu ateşin, yüzlerce yıl sonra O’nun düşüncelerinin benimsenmesiyle, savaş stratejilerinin ders olarak okutulmasıyla tarihteki yerini alacaktır. İşgal ettiği veya ele geçirdiği ülkelerde ismi saygıyla anımsanacaktır. Cengiz Han, kendisinden önce ve sonra gelen siyasi ve askeri lider rolü üstlenen aktörlerin en önemli esin kaynağı olacaktır. Bu esinlenme, sadece siyasi arena’da değil, sanat dallarında da kendisini göstermeye başlayacaktır.
Bir çivi kaybolduğu için bir nal kayboldu
Bir nal kaybolduğu için bir at kayboldu
bir at kaybolduğu icin bir atlı kayboldu
bir atlı kaybolduğu için bir haber kayboldu
bir haber kaybolduğu için bir savaş kaybedildi
ve bir savaş kaybedildiği için bir krallık yok oldu...
Cengiz Han
Cengiz Han’ı konu edinen ve değişik ülkelerin yapımcılığında çekilen filmleri iyi anlayabilmek için Cengiz Han’ın kişiliği hakkında yeterli bilgilere sahip olmamız gerekir. Batılı kaynaklar ve coğrafyalar, Cengiz Han’ı acımasız, barbar olarak tanırken, doğulu kaynaklar onun ismini saygıyla anmaktadır. Hatta adına anma törenlerini düzenlemektedir.
Savaşlardan kimse masum çıkmaz.
Cengiz Han, 1155 yılında dünyaya geldi.13 yaşında iken Kitay (Çin) kabilesi tarafından babası öldürüldü. Temudjin, kahramanlığı ve etkileyici zekâsı ile kısa zamanda sivrilip Moğol kabilelerinin birleştirici unsuru oldu. Cacirat beyi Camoka ile birleşerek nüfuzunu ve gücünü arttırdı. Kabilelerle kurduğu ittifakla bütün Moğol kabilelerine uzun bir mücadeleden sonra hakimiyetini kabul ettirdi. Kabileler, bir kurultay sonucunda aldıkları karar sonucu Temudjin’e “Cengiz” adını vererek Büyük Kağan ilan etti. Cengiz Han, Kuzey Çin’deki Batı Şia Hanedanlığı’nı ve Çin Hanedanlığını ele geçirdi. Başta İran’daki Harzemşahlar olmak üzere birçok yeri fethetti. Cengiz Han, Moğol kültürünü ve yaşam felsefesini sadece fetihlerle değil Moğol sanatının eşsiz örneklerini de dünyaya yaymıştı.
Cengiz Han’ı konu alan filmlerin ilk halkasını 1952 yılında çekilen Filipinler yapımı yönetmenliğini Manuel Conde ve Lou Salvador’un ortaklaşa çektikleri Genghis Khan filmi oluşturuyor. Film, Cengiz Han’ın biyografik yaşamından kesitler aktarıyor. Cengiz Han’ı Filipinli oyuncu Manuel Conde canlandırıyor. Film, Cengiz Han’ın kabile içinde yükselişini, babasının intikamını alışını görsel bir üslupla yansıtıyor. Film, Filipin yerel dillerinden “Tagalog” diliyle çekilmesi ilginç özelliklerden biri olarak karşımıza çıkıyor. Amerikalı film eleştirmeni James Agee film’de anlatıcı rolünü üstleniyor. Film, büyük bir ilgiyle karşılanınca, 1953 yılında Amerikan dağıtımcı şirketi United Artist aracılığıyla tekrar vizyona girdi.
1956 yapımı The Conqueror (Fatih) filmi ise Amerikalı yönetmen Dick Powel ’ın imzasını taşıyor. Filmde Temudjin rolünü western sinemasının önemli isimlerinden John Wayne ve Hollywood’un tanrıça sıfatına erişen Susan Hayward ise Temuçin’in karısı Börte’yi canlandırıyor. The Conqueror filmi, Börte’nin Temuçin’le olan ilişkisini nefretin aşka dönüştüğü biçimde anlatıyor. Film, ilginç kamera arkası olaylara sahne oluyor. Filmde Gobi Çölü olarak geçen gerçekte Utah Çölünde çekilen sahnelerde, Amerikan Hükümeti tarafından Atom bombası denemeleri yapılmaktadır. Başta oyuncular olmak üzere set ekibinden birkaç kişi kansere yakalanır.
1965 yılında çekilen yönetmenliğini Henry Levin’in üstlendiği Genghis Khan filmi büyük bir yapım olarak gerçekleştirilmiş. Amerikan. İngiliz, Yugoslavya ve Batı Almanya ortak yapımı film, Cengiz Han’ın yaşamına biyografik açıdan yaklaşıyor. Cengiz Han’ı Ömer Şerif canlandırıyor. Film vizyona girdiği dönemde, Ömer Şerif’in Cengiz Han’ı oynaması sempatik bir hava yaratmıştı. Film, Cengiz Han’ın küçük yaşlarda tattığı acımasız hayat tecrübesini görsel bir biçimde yansıtıyor. Koşulların acımasız yaptığı Cengiz Han’ın ve Moğol İmparatorluğu’nun kuruluşunu ve yükselişini beyazperdeye aktarıyor. Ünlü oyunculardan James Mason ise şiirsel bir oyunculuk sergilediği Çinli Lideri canlandırıyor. Eli Wallach ve Telly Savalas filme oyunculukları ile renk katan karakterler olarak karşımıza çıkıyor. Filmdeki sahnelerin çoğu eski Yugoslavya’da çekilmesi ise küçük bir ayrıntı olarak not etmek gerekiyor.
Her büyük lider bir mucizeyle doğar…
Zhan Xiangchi’nin 1986 yılında çekilen Çin yapımı Chengjie Sihan filmi, uzak kıtalarda çekilen Cengiz Han filmlerine ilk cevap olarak sinema tarihinde yerini buluyor. Filmde, Temudjin’in bölünen Moğol kabilelerini tek bir çatı altında uluslaştırma ve krallık oluşturma sırasında çekilen sancılarını yansıtıyor. Film, Çin’deki Yuan Hanedanlığı’nı kuşatarak yayılmasını anlatıyor. Film, en zor koşullarda bile Temudjin’in askeri ve siyasi yeteneklerinin nasıl oluştuğunu görsellikle yaklaşıyor. Chengjie Sihan filmi, büyük Asya Fatihi’nin yaşamını, tarihi atmosferde görsel zenginlikle sunuyor.
İkinci Çin yapımı 1994 yılında çekilen Cengiz Han (Genghis Khan) filmini Sai Fu ve Mai Lisi’ yönetiyor. Film, Temudjin’in kabile savaşları içinde çektiği acıları ve annesinden öğrendiği doğumu ile ilgili sırrı öğrenmesi ile başlıyor. Bir rivayete göre, elinde kan pıhtısıyla doğan Temuçin’in kaderi elinde yazılmıştır ve O’nun büyük işler yapacağının göstergesidir bu işaret. Filmde, Temudjin’in Börte’ye olan sevgisini ve aşkla birlikte süregiden kabileler arası rekabetin boyutlarını görürüz. Büyük Kağan, Moğol ulusu yaratmak için uğraşırken biricik aşkını kaybedecektir. Genghis Khan filmi, çok etkileyici doğa görüntülerine ve savaş sahnelerini barındırıyor. Asya’nın geniş bozkırlarında tohumu ekilen bir ulusun doğuşuna tanık oluyoruz. Doğu’nun gözünden Cengiz Han’ı tanımak için ilginç bir yapım olarak karşımıza çıkıyor.
“Sadece zenginliği ya da yerleşik yerleri feth etmekle yetinmeyin”
Cengiz Han
Son inceleyeceğimiz film, 2005 yılında çekilen Edward Bazalgette’nin yönettiği BBC yapımı bir belgesel. Bu belgesel, Temudjin’in savaşçı kişiliği ve acımasızlığını Anglo-Sakson bakış açısıyla anlatıyor. Belgeselde, Temudjin’in elinde kanla doğması ve Moğol kabilelerinde bir efsane olarak yetişmesini çarpıcı görüntülerle anlatıyor. Film, son teknolojik oyuncaklardan oldukça iyi besleniyor. Etkileyici savaş sahneleri ve görsel efektler, filmin hafızalarda kalmasını sağlayan unsurlar olarak öne çıkıyor. Filmin gerçekçi olması için sahnelerin ve özellikle savaş sahnelerinin büyük çoğunluğu Asya kıtasında çekilmiş. Filmin tanıtım kapağında “Bu belgesel Büyük Hakan’ın boyun eğmez ruhu, acımasızlığı ve de fetih için doyurulamaz açlığını gösteren muhteşem bir görsel şölen.” tanımlanıyor. Bu ifade bile Batılı toplumların Cengiz Han hakkında nasıl önyargıların oluştuğunu net bir biçimde açıklıyor.
Günümüz dünya sinemasında tarihe damgasını vuran birçok önemli siyasi liderin yaşamı beyazperdeye yansıdı ve aktarılmaya devam ediyor. Cengiz Han, bu yelpaze’de en bilinmeyen ve en gizemli olarak yerini koruyor. Amerikan sineması, büyük bütçeli prodüksiyonlar ve star/yıldız oyuncularla yüzeysel olarak Cengiz Han’ı anlatmaya çalışırken, Uzakdoğu sineması ise özellikle Çin Sineması, Büyük Kağan’ın liderlik sırlarını ve yönetme iradesini anlamak için geçmişi keşfe çıkıyor. Üstelik Cengiz Han’ın Çin’i fethetmesi bile onların sahip çıkmasını engellemiyor. Batı Sinemasına yine uzaklardan bir yanıtı da Filipin sinemasının vermesi, Cengiz Han’ın ününün Asya kıtasının uzaklarına yayıldığını da gösteriyor. Bu filmler, Batı ve Doğu algılayışlarındaki farklılıkları göstermesi açısından turnusol kâğıdı işlevini üstleniyor. Doğu ve Uzakdoğu kültürü hakkında yeterli bilgiye uzak bir batılı gibi düşünüp Cengiz Han’ın acımasız ve zalim bir lider olduğu hakkında kanıya varabilir ve ürettiğiniz filmlerle büyük bütçeli dev prodüksiyonlar ve kostüme filmlerle bunu “gerçek”leyebilirsiniz. Doğu’da ise Cengiz Han’ın filmini çekmeye niyetlenirseniz sadece uluslararası dağıtım kanallarını aşamadığınız için kendi ülkenizin ve topraklarınızın sınırlarını çıkamaz ve filminiz “yok” sayılır. Cengiz Han filmleri ile ilgili yazımı şu soruyla noktalamak istiyorum;
“Siz Hangi Cengiz Han filmini seyretmeyi tercih edersiniz?”
Serkan PAYDAK-Türksam/ 1 Nisan 2007